Anksioznost je intenzivan osjećaj brige, straha ili nelagodnosti koji osoba razvija kao odgovor na stvarnu ili percipiranu prijetnju. Iako je psihološko stanje, anksioznost se također može manifestirati fizičkim simptomima. Anksioznost se smatra prirodnim mehanizmom odbrane koji pomaže ljudima da ostanu budni na opasnosti. Međutim, kada percepcija prijetnji postane prekomjerna, može negativno uticati na svakodnevni život i razviti se u poremećaj. Anksioznost je široko rasprostranjena u društvu, a njeni efekti variraju od osobe do osobe.
Psihološke osnove anksioznosti
Anksioznost je emocionalni odgovor koji kontroliše limbicki sistem mozga. Amigdala, deo limbickog sistema, upravlja percepcijom prijetnje i reguliše odgovore na strah. Ovaj mehanizam omogućava pojedincu da brzo reaguje na prijetnje iz okruženja. Međutim, kada amigdala postane preosetljiva, osoba percepira konstantnu opasnost čak i kada ne postoji stvarna prijetnja. Psihološki faktori, trauma iz detinjstva, nisko samopouzdanje i stresni životni događaji takođe igraju ulogu u razvoju anksioznosti.
Fizički simptomi anksioznosti
Fizički simptomi anksioznosti utiču ne samo na mentalno, već i na fizičko zdravlje osobe, uzrokujući značajnu nelagodnost u svakodnevnom životu. Palpitacije srca često se osjećaju kao težak ili ubrzan otkucaj srca u grudima, a ovo se često miješa sa napadima panike. Intenzivno znojenje, posebno na dlanovima ili čelu, može izazvati osjećaj nelagode u društvenim situacijama.
Drhtanje i napetost mišića mogu učiniti da osoba osjeća kao da stalno gubi kontrolu. Mučnina i problemi sa varenjem mogu zakomplikovati osnovne aktivnosti, poput jela. Osjećaj gušenja čini da osoba misli da ne može da udahne dovoljno vazduha, što dodatno otežava smanjenje anksioznosti.
Osobe sa anksioznošću mogu se osjećati iscrpljeno, nemirno i izvan kontrole zbog ovih simptoma. Na primjer, kratak dah i vrtoglavica mogu izazvati paniku u društvenim situacijama. Kada se ovi simptomi javljaju često, osoba može imati poteškoća u obavljanju svakodnevnih zadataka, što dovodi do gubitka samopouzdanja. Fizička nelagodnost vezana za anksioznost čini da osoba ostane u stanju stalne pripravnosti, ozbiljno smanjujući kvalitet života.
Vrste anksioznih poremećaja
Anksioznost se može klasifikovati u različite vrste, od kojih svaka ima svoje jedinstvene simptome i efekte:
- Generalizovani anksiozni poremećaj (GAD): Karakteriše ga konstantno stanje brige i negativnih misli o budućnosti. Osoba doživljava intenzivnu anksioznost u vezi sa svakodnevnim događajima, što može dovesti do fizičkih simptoma poput problema sa snom i umora.
- Poremećaj panike: Iznenadni početak intenzivnog straha, praćenog fizičkim simptomima poput palpitacija i otežanog disanja. Napadi obično traju nekoliko minuta, ali izazivaju stalni strah od ponovnog javljanja.
- Socijalna anksioznost: Strah od toga da će biti osuđeni ili posramljeni u društvenim situacijama. Osoba izbegava javne nastupe ili privlačenje pažnje.
- Specifične fobije: Intenzivan strah od određenih objekata ili situacija, kao što su visine, životinje ili letenje.
Ove vrste utiču na kvalitet života pojedinca na različite načine, a plan lečenja se određuje u skladu sa tim.
Anksioznost i hemija mozga
Jedan od uzroka anksioznih poremećaja je poremećaj hemijskog balansa u mozgu. Neurotransmiteri u mozgu omogućavaju nervećim ćelijama da komuniciraju. Supstance kao što su serotonin, dopamin i GABA (gama-aminobutrična kiselina) utiču na raspoloženje, smirenost i sposobnost suočavanja sa stresom. Nizak nivo serotonina može učiniti da osoba oseća nemir, nesreću i konstantnu nelagodnost. GABA deluje kao "kočnica" u mozgu, smirujući nervni sistem. Ako je nivo GABA nedovoljan, osoba se oseća pod stresom i napetostima. Poremećaji u dopaminu mogu negativno uticati na sposobnost doživljavanja uživanja i motivacije.
Ovi hemijski poremećaji obično se ispravljaju kombinacijom lekova i terapije. Dok lekovi pomažu u balansiranju hemikalija u mozgu, terapija uči pojedinca kako da se nosi sa stresom, smanjujući efekte anksioznosti.
Strategije za suočavanje sa anksioznošću
Psihoterapija, lekovi i promene u načinu života se preporučuju za suočavanje sa anksioznošću.
Kognitivno-bihevioralna terapija (CBT) fokusira se na ispitivanje obrazaca mišljenja i kako ti obrasci utiču na emocije i ponašanja. Metode kao što su meditacija, redovno vežbanje i tehnike disanja mogu smanjiti nivo stresa i olakšati simptome anksioznosti. Međutim, pošto svaka osoba različito reaguje na lečenje, važno je kreirati personalizovani plan.
Kognitivno-bihevioralna terapija u lečenju anksioznosti
Kognitivno-bihevioralna terapija (CBT) široko se koristi i efikasna je u lečenju anksioznih poremećaja. Terapija se fokusira na pomoć osobi da prepozna svoje obrasce mišljenja i shvati kako ti obrasci utiču na njihove emocije i ponašanja.
U početnoj fazi, istražuju se izvori anksioznosti. Na primjer, misao poput "Ako napravim grešku, ljudi će me negativno ocenjivati" se razmatra. Terapeut pomaže osobi da detaljno proceni ovu misao.
U CBT-u, cilj je pomoći osobi da razvije različite perspektive na svoje misli. Situacije koje izazivaju anksioznost se postepeno obrađuju, a osoba je podsticana da se suoči sa tim situacijama na kontrolisan način. Na primer, osoba koja se plaši javnog nastupa može početi da vežba govor pred malom grupom ljudi.
CBT takođe uključuje zapisivanje svakodnevnih događaja i reakcija osobe. Ovi zapisi pomažu osobi da stekne jasnoću o svojim procesima mišljenja i postave osnovu za promene. Tokom terapije, osoba uči kako da smanji anksioznost i nosi se sa situacijama.
