Prije otprilike 50 godina, poremećaji ličnosti smatrani su stanjima koja se ne mogu liječiti. Međutim, nakon 1950-ih, zahvaljujući posvećenim radovima naučnika koji su se bavili psihologijom i teorijama koje su razvijene, poremećaji ličnosti su definisani, klasifikovani i razvijene su različite tehnike za njihovo liječenje.
Freud, jedna od ključnih figura nauke psihologije, u svojim istraživanjima poremećaja ličnosti bavio se neurotičnim problemima (poput histerije, konverzije i sl.) koji se javljaju na osnovu oedipalnog perioda (3–6 godina), te je zaključio da se preoedipalni poremećaji ličnosti, odnosno poremećaji ili psihotični poremećaji (šizofrenija i sl.) koji nastaju u periodu 0–3 godine, ne mogu liječiti.
Nakon 1950-ih, različiti naučnici poput Johna Watkinsa, Heinza Kohuta, Melanie Klein, J. F. Mastersona, Otta Kernberga i drugih sproveli su detaljna i pedantna istraživanja poremećaja ličnosti. Na osnovu tih istraživanja razvijene su brojne teorije o poremećajima ličnosti i ponuđene su različite tehnike vezane za liječenje ovih, iznova definisanih, stanja. Teorija objektnih odnosa, teorija psihologije sebstva i teorija ego-terapije posebno su napravile prekretnicu u liječenju preoedipalnih poremećaja ličnosti, za koje je Freud tvrdio da nije moguće liječenje, a koji nastaju u periodu 0–3 godine.
Šta su poremećaji ličnosti?
Poremećaj ličnosti je obrazac koji nastaje kada se subjektivno unutrašnje iskustvo i ponašanja osobe značajno razlikuju ili odstupaju od očekivanja kulture u kojoj pojedinac živi. Ovaj obrazac, koji se naziva poremećaj ličnosti, može se istovremeno ispoljiti u načinu na koji osoba doživljava sebe, druge i spoljašnji svijet, u afektima koje proživljava, u međuljudskim odnosima ili u više njih u isto vrijeme.
Odstupanje koje nastaje kod poremećaja ličnosti nije povezano sa konkretnim događajem ili trenutnom teškoćom; ne pokazuje fleksibilnost, ne mijenja se samo od sebe i nije direktna posljedica dejstva neke supstance ili medicinskog stanja (poput povrede glave).
Osoba se, u osnovi, kreće kroz život koristeći mnoge strategije koje olakšavaju preživljavanje i prilagođavanje zahtjevima i opasnostima iz okruženja, poput zavisnosti, sumnjičavosti, agresivnosti, povlačenja, poslušnosti, izolacije i slično. Osoba koja bira koju će strategiju koristiti u zavisnosti od situacije, u slučaju poremećaja ličnosti koristi samo neke od tih strategija na nefleksibilan i maladaptivan način.
Na koliko se grupa dijele poremećaji ličnosti?
Osnovni izvor koji se danas koristi za dijagnostikovanje i klasifikovanje poremećaja ličnosti jeste Dijagnostički i statistički priručnik za mentalne poremećaje. Shodno tome, poremećaji ličnosti se klasifikuju u 3 grupe.
Poremećaji ličnosti iz grupe A
Paranoidni poremećaj ličnosti: prisutna je stalna potraga za lošom namjerom u ponašanjima drugih, pa je osoba trajno nepovjerljiva i sumnjičava.
- Osoba bez jasnog ili dovoljnog osnova stalno sumnja da je ljudi oko nje iskorišćavaju, varaju ili joj nanose štetu.
- Prisutan je osjećaj trajno njegovanog gnjeva i bijesa, uz neosnovane sumnje i značenja koja osoba bez temelja izvodi.
Shizoidni poremećaj ličnosti: kod osobe postoji stalno povlačenje iz društvenih odnosa i ograničenost u izražavanju emocija. - Prisutan je nedostatak uživanja u bliskim odnosima i izbjegavanje, kao i nezainteresovanost za seksualna iskustva.
- Osoba koja nema bliskog prijatelja ili povjerenika pokazuje emocionalnu hladnoću, distanciranost i jednoličan afekt. Shizotipalni poremećaj ličnosti: ispoljava se kroz nedovoljnu sposobnost uspostavljanja bliskih odnosa, nelagodu u bliskim odnosima, neobična ponašanja, kognitivna i perceptivna izobličenja.
- Prisute su socijalne i interpersonalne teškoće, neobičnosti u govoru i mišljenju, kao i odsustvo bliskog prijatelja.
- Uočava se socijalna anksioznost koja ne jenjava i javlja se u pretjeranom intenzitetu.
Poremećaji ličnosti iz grupe B
Antisocijalni poremećaj ličnosti: ispoljava se obrascem nepoštovanja i narušavanja prava drugih koji traje još od 15. godine života.
- Prisutan je nedostatak prilagođavanja zakonima i društvenim pravilima.
- Zbog stavljanja lične koristi na prvo mjesto, uočavaju se laganje, nemogućnost pravljenja planova za budućnost, razdražljivost i agresivnost, nanošenje štete drugima i loše ophođenje.
Narcistički poremećaj ličnosti: prisutni su osjećaj superiornosti, potreba da se bude cijenjen i nemogućnost empatije.
- Prisutan je osjećaj sopstvene velike važnosti, želja da se bude cijenjen i nemogućnost empatije.
- Često se javljaju zavist prema drugima, uvjerenje da i drugi zavide osobi, te u skladu s tim nadmeni i samodopadni stavovi.
Histrionični poremećaj ličnosti: ispoljava se kroz stalnu pretjeranu emocionalnost i potragu za pažnjom.
- Prisutan je osjećaj nelagode kada osoba nije u centru pažnje, brzo mijenjajuće i površne emocije, kao i korišćenje fizičkog izgleda radi privlačenja pažnje.
- Uočavaju se sugestibilnost i lako podlijeganje uticaju.
Granični (borderline) poremećaj ličnosti: ispoljava se nestabilnošću u doživljaju sebe i afektu, uz izraženu impulsivnost.
- Prisutan je niz različitih napora da se izbjegne napuštanje, oscilacije između krajnosti, napeti i nestabilni stavovi.
- Uočavaju se nemogućnost kontrole bijesa i hroničan osjećaj praznine.
Poremećaji ličnosti iz grupe C
Izbjegavajući poremećaj ličnosti: ispoljava se socijalnom inhibicijom, osjećajem nedovoljnosti i preosjetljivošću na negativnu kritiku.
- Prisutan je izbjegavajući obrazac razvijanja odnosa zbog straha od kritike, neprihvatanja ili odbacivanja.
- Uočava se izbjegavanje ličnih inicijativa ili novih aktivnosti zbog straha od nedovoljnosti i neprijatnosti (sramote).
Zavisni poremećaj ličnosti: poprima pretjeran oblik kroz potrebu da se o osobi brine.
- Osoba ima teškoće da donosi sopstvene odluke ukoliko ne dobije mnogo savjeta i podrške od drugih.
- Uočavaju se pretjeran strah da neće moći da brine o sebi i stalna potraga za odnosom kao izvorom njege i podrške.
Opsesivno-kompulsivni poremećaj ličnosti: ispoljava se kroz mentalnu i interpersonalnu kontrolu i perfekcionizam.
- Prisutan je otpor prema zajedničkom radu s drugima i nefleksibilnost u vrijednostima poput morala i ispravnosti.
- Uočavaju se rigidni i tvrdoglavi stavovi.
Terapijski proces kod poremećaja ličnosti
U procesu terapije i liječenja poremećaja ličnosti, rijetko se dešava da je glavna tegoba pacijenta upravo problem ličnosti. Umjesto toga, često su prisutni depresija, anksioznost ili teškoće koje osoba proživljava zbog spoljašnjih faktora koji je navode da se javi na liječenje.
- Pacijenti s poremećajem ličnosti često posmatraju situaciju u kojoj se nalaze nezavisno od sopstvenog ponašanja i doprinosa.
- Često i uglavnom sebe proglašavaju žrtvom drugih ili globalno sistema.
- Osoba ima vrlo malo uvida u to kako je došla do tačke na kojoj se nalazi i šta može da uradi povodom tih problema.
U procesu terapije poremećaja ličnosti, potrebno je omogućiti pacijentu da preispita zašto, uprkos hroničnoj prirodi poremećaja i posljedičnoj izolaciji, nastavlja s ovim disfunkcionalnim ponašanjima. U drugoj fazi treba omogućiti promjenu kod pacijenata i suočavanje s anksioznošću, te da u skladu s tim promijene svoje obrasce prilagođavanja.
